Martzial Zikin

Martzial “Zikin”

Goitizenik ez zen, behar bada, inoiz hobeki asmatuko munduan. Berez utzia zen Martzial, zikina argi esateko. Mende hasierako Donostia zaharrean ez zegoen Martzial ezagutuko ez zuenik. Uraren etsai porrokatua, ezpainak bakarrik izaten omen zituen garbi: maiz edandako sagardoak garbitzen zizkion bera konturatu gabe!

Bertsolari txukun eta sakontasun handikoa izan behar zuen, baina lotsati samarra jendaurrean kantatzeko; ahal zuen guztietan, behintzat, ez zuen kantatzerik nahi izaten.

Bizi, azken solairuko ganbaratxo batean bizi izan zen errentan. Ordaintzea, berriz, maiz samar «ahaztutzen» zitzaionez, behin nagusiak kalera botako zuela egin zion mehatxu: –Igo nazu errenta nai dezun guztiya, esan zion Martzialek, bañan Jainkoaren izenian, enazazu kalean utzi!

Sagardotegietan ematen zuen bere denborarik gehiena. Behin, gazte koadrila batek legatz kazuelakada bat eman omen zion afari-meriendarako Martziali. Pozaren pozez, jaten hasteko pronto zegoela, non azaltzen zaion lagun barrendero bat; hari ere, jakina, eskaini egin behar derrigor! Jarri dira behintzat biak jaten, eta halako batean hasi da bere lagun hori eztulka:

—Zer dezu? zirikatu zion Martzialek.

Kontrako eztarrira juan zaitala legatza.

Bai, arrazoi dezu –erantzun zion parrez– nerera juan biar zuena, zurera juan da.

Garai hartan etxeetako komunak ez ziren gaur bezalakoak. Behin, zilarrezko koilaratxoa putzu beltzera erori zela eta, Martziali deitu zioten. Hura harrapatu nahian, putzu salda hartan leporaino erori zen gizarajoa! Soka batekin atera behar izan zuten bertatik, ito baino lehen. Zer kirats aterako zuen handik ezin daiteke esan ere egin; aldamenetik pasatzen zen jendeak eskua sudurrera eramaten zuen, gure Martzial nazkatu zen arte:

—Zubek kejatzen zerate; gure emen gabiltza bada!

Ikatz kaleko Correopia sagardotegia izan zuen bizileku bere azken urteetan. Hantxe egiten omen zuen lo, aulki batean etzanda, bertako katu-arratoien laguntza ederrean. Bizimodu onik izan ez bazuen ere, urtetan oso aurreratuta hil zen, Okendoren estatuako txokolatera ospetsuari begira zegoela bat-batean harrapatutako plumoniak jota.

 


Artola Elizetxea, Rosario

Rosario Artola Elizetxea

Aurreko bi Artolatar idazleen hirukotea osatzen du Rosariok: Ramonen alaba eta Peperen arreba zen.

Donostian jaio zen 1869ko maiatzaren 7an, arratsaldeko 8etan. Gurasoak zituen: Ramon Artola Larrañaga (Tolosa 1831-08-31; Donostia 1906-08-20) eta Manuela Elizetxea Altzelai (Lezo 1827-10-23; Donostia ?). Donostian ezkonduak ziren 1858ko azaroaren 23an. Anai-arrebak izan ziren: Juan Ramon Antonio (1860-07-12), Frantzisko Gregorio (1862-04-24),  Pepe (1864-01-04), Manuel (1866-05-25; 8 urte zituela hil zen) eta bera.

Koruko Amaren parrokian bataiatu zuten 1869ko maiatzaren 9an. Bataio agirian Rosario Teodora jarri zioten izena. Ez zen inoiz ezkondu.

Koldo Artolak esan zigunez, Rosariok urte luzetan Idiakez kaleko jostun lantegi batean lan egin zuen. Han ezagutu zuen Anttoni Kortajarena Otegi, Koldo Artolaren ama hain zuzen, neska gaztea zelarik lantegi hartan hasi baitzen. Begi onez ikusi omen zuen hasieeratik, behin bertso hauek idatzi baitzizkion, 1920. urtean:

 

Gure lantegian bada gazte bat

Anttoni zaiola deitzen

Ain liraña ta guztiz ederra

Danok degula maitatzen.

 

Lanik onenak arentzat dira

Ala daki lan egiten

Ori artzen dun gizasemeak

Guztiz baida ugaritzen.

 

Artean, Rosariok ez zekien, noski, neska gazte hura bere ilobarekin (Pepe Artolaren seme bakarrarekin, alegia) ezkonduko zela. Peperen semea Ramon Artola Gartxotenea zen.

«Nere gitartxoari» izan zen bere lehen poema, Euskal-Erria aldizkarian argitaratua 1889an. Geroztik, ia etengabe ikusi zuten argia bere poema eta bertsoek 1918. urtea bitartean. Aita Onaindiaren Mila euskal-olerki eder bilduman Rosarioren bi poema ageri dira, «Naigabea eta atsegiña» eta «Nere gitartxoari».

Ez dira, agian, oso poema landuak izango; gai errazak, eta askotan erlijio girokoak aukeratzen zituen (Ama Birjinari poema asko idatzi zizkion, maiatzeko loreen gisara).

Garai haietan, ordea, emakume idazleak ez ziren asko, oso gutxi baizik. Rosario Artolak, bere apalean, familiatik zetorkion senari eutsi zion eta idazle izaten ausartu zen.

Pepe Artolak poematxo hau eskaini zion behin bere arrebari:

Rosario’ri

Gure arrebachua

polit egokiya

nescacha jakintsua

biziro aundiya,

guztiz liraña eta

begiragarriya,

aingerua diruri

goitik etorriya.

 

Asko maite behar zuen Pepek arreba gazteagoa, bere alaba zaharrenari Rosario Isabel izena jarri baitzion.


Artola Elizetxea, Pepe

Pepe Artola Elizetxea

Mende arteko Donostiaren lekuko nagusia da Pepe Artola, aurreko orrian ageri den Ramonen semea. Donostian jaioa, 1864ko urtarrilaren 4an; aita bezala, iturgin eta margolari lanbidez; idazle, antzerkigile edo aktore zaletasunez.

Joakina Antonia Urkola Iraola zizurkildarrarekin ezkondu zen 1887ko urriaren 29an, eta bi alaba izan zituzten: Rosario Isabel eta Modesta. Lau urte geroago, ordea, emaztea hil eta ostera ezkondu zen Pepe 1893an Gertrudis Gartxotenea Larrañaga zarauztarrarekin. Ezkontza honetatik jaio ziren Ramon eta Pepita. Zorionez, Artolatarren leinua eta oroimena ez dira galdu: Rosario Isabelen biloba  —eta beraz Peperen berbiloba—  izan da, Agurtzane Bravo alegia, familiaren xehetasun guztiok esan eta argazkiak eman dizkiguna.

Bere lehen poemak hemezortzi urte zituela argitaratu zituen, eta handik aurrera etengabe eta asko idatzi zuen Euskal-Erria, Euskaltzale, Ibaizabal, Baserritarra, El Thun Thun, La Brecha, La Galerna, El Pueblo Vasco, Novedades eta Buenos Aireseko La Baskonia aldizkarietan. Sari asko irabazi zituen lore-jokoetan. Antzerkia ere erruz idatzi zuen: Praisku, Pello Kirten, Motxa Erriyan, Maria Iñaxi nerea bakarrizketak; Legorreko arrantzaliak sainetea, Bixente komeria, eta abar. 1910ean Usandizagaren Mendi-Mendiyan operari jarri zion hitza. Gainera, Euskal Fedea antzerki taldeko kiderik garrantzitsuena izan zen urtetan. Zenbat eta zenbat arratsalde gozo ez ote zuten pasa donostiarrek Antzoki Zaharrean Pepe Artolarekin farrez lehertzen!

Gizon ona, bromazale eta alaia omen zen goitik behera. Donostiako Orfeoiko kide zelarik, behin Parisa joan zen; linterneria itxi, noski, eta atean abisua jarri omen zuen. Letra txikia zen eta, gainera, goi samarrean zegoen jarrita. «—Zer berri ote dute Artolatarrek?» zioten donostiarrek hura ikusita. Hurbildu, lepoa ondo luzatu eta abisua irakurtzea lortzen zutenek barrez jarraitzen zioten bideari: «Cerrado por función».

Bere azken urtetan begia galdu zuen gaitz baten ondorioz. Inork «kaxo don Pepe» esaten bazion, horra erantzuna: «Ni naiz don Pe, geratu nintzalako begi pe». Zahartzera, umeei pazientziak (opil txiki eta gozoak) banatzen omen zizkien, «pazientzia izan zezaten».

Bere poema eta bertsoak aldizkari askotan sakabanatuak egon arren, berak ondo bilduta utzi zituen: bi karpeta handitan jaso zituen bere lan guzti-guztiak, eta bakoitzean ondo jarrita non eta noiz argitaratu zen. Lehendabizikoaren zati bat Auspoa saileko 4. alean kaleratu zen, baina beste guztia ukitu gabe dago oraindik.

Hirurogeita bost urte zituela hil zen Donostian, 1929ko apirilaren 21ean.


Artola Larrañaga, Ramon Antonio

Ramon Antonio Artola Larrañaga

Tolosarra zen Ramon Artola; bertan jaio zen 1831ko abuztuaren 31n. Ama, Maria Antonia Larrañaga Ganuza, tolosarra zuen; Antonio Artola Etxeberria aita, berriz, Astigarragakoa. Jatorriz, beraz, Artolatarrak ez ziren Donostiatik oso apartekoak.

Bera baino lehenago izen bereko Ramon anaia jaio zen, 1826ko abenduaren 8an, baina jaio orduko hil omen zen. Garai hartako ohiturari jarraituta, hurrengo semeari izen bera jarri zioten. Bost senidetan (anai-arrebak: Francisco, Manuel Maria, Maria Dolores eta Justina Magdalena) gazteena zen bera.

Gaztetan Donostiara etorri zen bizi izatera. 1858ko azaroaren 23an, hogeita zazpi urte zituelarik beraz, Manuela Elizetxea Altzelai lezotarrarekin ezkondu zen. Argazkian ageri diren Rosario eta Peperen aita zen.

Bigarren karlistaldian liberalekin ibili zen boluntario, karlistek Donostia inguraturik eduki zutenean, Bilintx, Serafin Baroja eta beste hainbat bezala.

Ogibidez iturgina zen; baita ere, etxeak margotzen, altzari zaharrak konpontzen eta halako lanetan ari izaten zen. Lantegia Puyuelo kalean zeukan, gaurko Fermin Calbetonen alegia.

Bere lehen poemak Manterolaren Cancionero Vasco obran eta Euskal-Erria aldizkarian argitaratu ziren. Auspoa saileko lehen alea Ramon Artolari eskainia da, Sagardoaren graziya ta beste bertso asko izenaz. Dena dela, liburu horretan bere lanaren zati txiki bat besterik ez zuten jaso. Izan ere, poema asko eta asko idatzi zuen. Geroztik, Sendoa argitaletxeak kaleratu zituen Artolaren lan osoak bi liburu marduletan. Bertsolarien molde zaharretan, estilo bizi eta gozoa du bere bertsoetan.

Sari asko irabazi zuen Ramon Artolak bere poemekin, besteak beste 1884an Itziarren egin ziren lore-jokoetan.

Donostian hil zen 1906ko abuztuaren 20an, hirurogeita hamabost urte bete baino hamaika egun lehenago.

Argazkia oina:

Ramon Artola, eserita, bere seme-alabekin; aldamenean, Rosario; zutik, ezkerretik eskuinera, Juan Ramon, Francisco eta Pepe


Zapirain Irastorza, Jose

Jose Zapirain Irastorza, «Chapillo»

Donostia zaharra, harresiak bota aurrekoa alegia, berta-bertatik ezagutu zuen gizona dugu Jose Zapirain. Izen-abizen berekoa izanda, ez dugu nahastu behar Errenteriako Joxe Zapirain bertsolari famatuarekin. Gure Chapillo Bretxako plazan jaio zen; bere etxeak harresiaren parean zetorren Santa Ana kalera begiratzen zuen. Harresiak 1863an bota ondoren, kale hori eta Zapirain jaiotako etxea bera ere galdu ziren betiko.

Gaztetan pilotari txukuna izan omen zen errebotean, Bretxako plazan errebotean ari izaten baitziren garai haietan. Ez zen, ordea, pilotari gisa nabarmenduko. Zapirain hizlari eta kontalari apartekoa izan omen zen; Donostia zaharreko kontu, ipuin eta kantu guztiak omen zekizkien.

Lanbidez zapatari izan zen bere bizitza guztian; Konstituzioko plazan izan zituen bere tailer-dendak. Udaletxea gaurko liburutegian zegoenean, bilerak bukatuta Zapirainen lantegia izaten omen zen zinegotzien berriketa leku.

Bilintxen lagun handia izan zen Zapirain. Elkarrekin ordu luzeak pasatzen omen zituzten txolartean, kontu zaharrak berritzen eta bertsotan. Bilintxen ibilera guztien berri zeukan Zapirainek, eta haren poema eta kantu gehienak buruz ikasiak zituen. Izan ere, bertso zaharrak buruan gordetzeko dohain paregabea omen zeukan Chapillok.

Lore-jokoak eta euskal festak Donostian antolatzen hasi orduko, Zapirain izan zen bertsolariak ekartzeko arduradun. Bertso saio mordoa antolatu eta zuzendu zuen, ez bakarrik Donostian, baizik Gipuzkoan, Nafarroan eta Lapurdin ere. Orduko bertsolari guzti-guztien adiskide eta lagun izan zen. Ikusi besterik ez dago aldameneko argazkia. Pello Errota eta Pedro Mari Otañorekin ageri da Zapirain Arrasaten 1896ko lore-jokoetan.

Zapirain hil zenean, 1914ko abuztuaren 27an, Jose Manuel Lujanbio Txirritak bertso hauek eskaini zizkion:

Aita Zapirain-i

Gure aita Zapirain

euskaldun abilla,

arrokeri gabeko

zintzo ta umilla;

zan ibiltzen etzana

erriyeta billa,

gañera gizon ona

prestu ta iŝilla,

Zeruaren erdiyan

gaur aurki dedilla.

 

Beti idukiko det

biyotzez goguan,

ta bere irudiya

albanu kolkuan;

bazekiyen zer nola

ibilli munduan,

argatik ipintzen det

aundiyen graduan,

noski Pello Mari-kin

gaur dago zeruan.

 


Lopez Alen, Francisco

Francisco Lopez Alen, «Mendiz-Mendi»

Donostian jaio zen 1866ko urtarrilaren 9an. Jose Lopez Aizpuru izan zuen aita, urtetan udal liburutegiko zuzendari izandakoa.

Euskaraz asko idatzi zuen Lopez Alenek, batzuetan «Mendiz-Mendi»  izengoitiaren atzean ezkutatuta. Lore-jokoetan eta euskal festetan zenbat sari ez ote zuen irabaziko, azkenerako «lehiaketaz kanpo» utzi zutenerako!

Beste askoren artean, 1894an Okendo almirantearen biografia idatzi zuen, eta bi urte geroago bere poemarik ezagunena, Josecho izenekoa argitaratu zuen La Voz de Guipúzcoa egunkarian.

Antonio Arzac  1904an hil zenean, Euskal-Erria aldizkariko zuzendari izendatu zuten, eta Manterolak  hasitako lanari gogotik jarraitu zion hil bitartean.

Gaztelerazko lanen artean, San Telmoko komentuaz eta Donostiako udal liburutegiaren historiaz egindako lanak nabarmendu behar dira. Baita ere, 1906an Memoria artística de San Sebastián y Descripción de las Fiestas Eúskaras argitaratu zuen.

Bere lanengatik, Real Academia de la Historia y de las Bellas Artes de San Fernandoko kide izendatu zuten.

Marrazkilari eta margolari trebea zen. Euskal-Erria aldizkarian hamaikatxo erretratu eta marrazki argitaratu zuen. Lopez Alenen pinturak ikusi nahi badituzu, zoaz Donostiako udaletxe zaharrera (gaurko liburutegira): hormak dotoretzen dituzten pinturak berak egin zituen. Denetan, XVII. mendeko irudiak ageri dira.

Donostian bertan hil zen 1910eko uztailaren 27an, berrogeita lau urte besterik ez zituela.


Gabilondo, Eugenio

Eugenio Gabilondo, «Calei-Cale»

Kazetaria, festazalea, donostiar koxkero-koxkeroa. Halakoa izan omen zen Eugenio Gabilondo. Artikuluetan, batez ere La Voz de Guipúzcoa egunkarian idatzitakoetan, Calei-Cale ezizena erabiltzen zuen. Foruzalea zen oso, eta hala agertzen da bere artikuluetan. Bitan zinegotzi izan zen Liga Foral Vascongadaren ordezkari.

Bere gotorlekua La Unión Artesana elkartean zeukan. Bertatik antolatzen zituen danborradak, inauteriak, kaldereroak… Era guztietako festak, zirenak eta ez zirenak! Bera zen XIX. mendearen bukaera hartan Donostiako festa guztien gatz eta piperra.

Musikazalea ere bazen Calei-Cale: urtero-urtero Gipuzkoako musika banda guztiak ekartzen omen zituen Donostiara. Sekulako festak eta parrandak izaten omen ziren.

Urte luzetan, egunero-egunero, lagun koadrila bera elkartuko zen, ordu berean eta puntu-puntuan, bide berberetik pasioa egiteko: la vuelta de los indianos deitzen zion horri Gabilondok. Dudarik gabe, berak idatzitako zartzuelatxo batetik hartua zuen izena, Los Indianos, Norberto Luzuriagaren musikaz.

Donostiako Orfeoiaren sortzaile eta ohorezko lehendakari izan zen. Behin Parisa joan omen zen Orfeioa kantatzera. Donostiara itzuli direnean, trenetik jetsi orduko han dihoa Calei-Cale korrika: «— Zer dek, Eugenio, presaka al haiz?  — Ez, motel; trotia zaukat, trotia!» eta hantxe segi korrika. Otordutan zaldi haragi gehitxo eman omen zieten Parisen!

Donostia zaharreko gertakari eta pertsona zelebrez osatutako liburua argitaratu zuen gazteleraz, A través de Iruchulo. Donostian hil zen Eugenio Gabilondo 1913ko irailaren 30ean.


Periko “Bixar”

Bixar

Zer egiten dute gaur Donostiako udatiarrek Santa Klarara joan nahi badute? Lineako txalupa hartu eta kito. Garai batean, ordea, baporeak mugitutako motorra asmatu aurretik bateltzainak zuten eginkizun hori. Kaieko harresian, Mari-ren oroitarriaren inguru horretan izaten omen zuten biltokia. Bateltzain zahar horietako bat dugu Periko Bixar. Zergatik esaten zioten horrela aldameneko argazkian ikusten duzue argi asko.

Ez omen zen jenio epelekoa Periko Bixar. Behin batean, kaballero bat eta bi dama dotore, kanpotarrak, hartu omen zituen batelean. Jo lehendabizi Santa Klarara; jo gero Ondarreta aldera; jo gero badian buelta ederra egitera… Leher eginda omen zetorren arraunean gure Periko. Iritsi dira kaiera, lehorreratu dira behintzat kanpotar horiek, eta ordaintzeko garaian Perikok sari berezia espero, halako jira luzea egin ondoren. Non ikusten duen gizonak sei errial luzatzen dizkiola! «—¿Cómo? Seis erreales… dos personas y un caballero?… Tome, para la posada» esanda patrikatik bi duro atera, eman eta bidali omen zituen handik Perikok ziztu bizian. Kopla gutxi harekin gero!

Bateltzainen artean ba omen zuen Periko Bixarrek etsai porrokatua: Ximon Zubiria . Adarra jotzeko, behin Ximon hori preso hartuta itxasoz Ferrolera zeramatela esatera joan zitzaion koadrila handi bat Perikori; horra haren erantzuna:

— Nik ez diyot gaitzik desiatzen… bakar-bakarrik opa diyot, bidian dijuala, ondora juatia… (denak farrez).

— Bañan salbatzia… (denak harrituta)

— Bai, alegiya, berriro itotzeko! (denak algaran).

Hala ere, bihotz onekoa zen Periko Bixar. Zahartu eta dirurik gabe, mixerikordian hil omen zen gerra zibilaren aurretik.


Arzac Alberdi, Antonio

Antonio Arzac Alberdi

Donostiarra zen burutik beheraino Antonio Arzac; 1855eko uztailaren 26an jaio zen. Hogeita bost urte zituela, 1880an bere lehen euskal poema argitaratu zuen, Azken agurrak gure etsaigoari, Jose Manterolaren Cancionero Vasco obraren barruan.

Hurrengo urtean kaleratu zuen Iruñeko Revista Euskara de Navarra aldizkariak Arzac-en lanik ezagunenetakoa: Iltzen bazaigu ama Euskera, Euskaldunak illak gera izeneko artikulua.

Manterola hil ondoren, berak hartu zuen 1884an Euskal-Erria aldizkariaren zuzendaritza. Urte berean euskal festak antolatzen zituen Euskarazko Itz-Jostaldien Batzarra elkarteko idazkari izendatu zuten. Era berean, udal liburutegiko zuzendari izan zen.

Etengabe argitaratu zituen euskal olerkiak eta bestelako lanak aldizkarietan, Euskal-Errian batez ere. Lan horien artean badago bitxikeriarik ere: 1887an Errege ta bere amari, agur! izeneko poema kaleratu zuen, errege-erreginak Donostiara zetozela eta.

Bere lanari esker esan daiteke sortu zela Donostiako Orfeoia; ohorezko ordezkari izendatu zuten horregatik.

Goizetik arratsera hil zen Antonio Arzac, sortutako hiri eta etxe berean 1904ko urriaren 11n, berrogeita bederatzi urte zituela.


Uranga Berrondo, Juan Ignacio

Juan Ignacio Uranga Berrondo

Errenterian jaioa izanik ere, gazte-gazterik etorri zen Donostiara bizi izatera. Ogibidez bizargina zen, eta Asto Kalean (gaur San Jeronimo esaten diogun horretan) zeukan bere barberia, 3. atarian.

Horrez gain, poema ugari eta zenbait antzerki lan idatzi zuen. Han eta hemengo euskal festetan makina bat sari irabazi zuen: Donostian, Zestoan, Zumarragan, Zumaian, Oñatin, eta abar. Santo Tomas egunean Antzoki Zaharrean egiten zen euskal festan askotan jokatu ziren Urangaren bakarrizketak (Amets bat dirudi, ¡Au mundua!, Osasungaya, Nekazariya, eta abar).

Euskaltzale porrokatua izan zen Juan Ignacio Uranga. Miguel de Unamunok 1901eko abuztuaren 27an Bilboko lore-jokoetan egindako hitzaldi ospetsu haren ondoren (euskarari ohorezko hileta opa zion hitzaldi famatua…), Antonio Arzac-ek  ¡Viva! izeneko artikulua argitaratu zuen El Noticiero Bilbaíno egunkarian. Donostiako euskaltzale talde bat Unamunoren hitzen aurkako eta Arzac-en artikuluaren aldeko sinadurak biltzen hasi zen. Urangaren barberia izan zen sinadurak jasotzeko biltokia.

Euskal festa egin ondoren, urtero-urtero Uranga izaten zen Euskal-Erria adizkarian festaren kronika egiten zuena. Beti euskaraz, beti txukun.

Donostian hil zen Juan Ignacio Uranga 1934ko apirilaren 24an, hirurogeita hamaika urte zituela.


Donostiapedia proiektua

Donostiapedia proiektua herrikoia eta partehartzailea

Donostiapedia proiektuaren helburua, Interneten dagoen Donostiari buruzko informazioa gehitzea, eta Donostiari buruzko liburu bat idaztea da. Herrikoia eta parte hartzailea izango den liburu bat egin nahi da eta gure hiriaren inguruko ahalik eta gai gehien tratatu nahi dira: kirolak, elkarteak, auzoak, kultura, kale izenak, pertsonaiak, eraikinak, arkitektura, ekonomia… Horretarako tresna ezin hobea da Wikipedia, entziklopedia askea eta kolaboratzailea.

Jarraitu irakurtzen…


Izarrak Plazara talentu lehiaketa

Izarrak Plazara izen ematea zabalik

Izarrak Plazara talentu lehiaketa

Aurten, Izarrak Plazara lehiaketaren 5. edizioa izango da. Aurreko lau urteetan egindako lanaren ondorioz, lehiaketa geroz eta hedapen handiagoa lortzen ari da eta aurten Bagera, Donostiako Euskaltzaleen Elkarteak ere antolakuntzan parte hartuko du Intxaurrondoko Plazara Goaz Elkartearekin, Donostiako Udaleko Euskara Zerbitzuarekin eta Donostia Kulturarekin batera. Lehiaketaren helburu nagusia gazteak elkarrekin euskaraz ongi pasatzea da, eta sormen artistikoa sustatzea 18 urte bitarteko gazteentzat.

Bi kategoria egongo dira:  8-12 urte eta 13-18 urte bitartekoak. Sormen artistikoaren edozein diziplinatan gazteek, taldean edo bakarka, euren abileziak erakusteko aukera izango dute.

Jarraitu irakurtzen…


Auzotik auzora euskara badabil

Beren toki propioa izango dute Donostiako auzo eta herriek

Donostiako auzo eta herriek beren toki propioa izango dute Bageraren webgune berrian

Batetik, bertan, Donostiako auzo eta herrietako euskara batzordeei buruzko informazioa topatu ahal izango da. Bestetik, antolatzen dituzten ekintzen berri izateko aukera egongo da. Agenda batean bilduko dira antolatutako ekintza guztiak.

Bagera Elkartea, Donostiako Udaleko Euskara Zerbitzuak kontratatuta, auzoetako euskara batzordeen dinamikan lagundu eta sustapen lana egiten du.

Euskara batzordeak tokian toki ezaugarri eta izaera desberdina dute, baina helburu berbera dute guztiek. Bizi diren eremuan eragitea eta euskararen erabilera areagotzea. Martxa onean ari dira denak eta euren dinamikaren berri izateko, eta egiten dituzten ekintzak partekatzeko aukera paregabea izango da atala.

Jarraitu irakurtzen…


Garenak x2

Bazkide kanpaina abian

2016ko abenduan 25 urte beteko ditu Bagerak. Hori abiapuntu bezala hartuta, aldaketarako urtean dago elkartea. Irudia eta webgunea berritu ditugu, eta Bagera berritzen jarraitu nahi dugu, denon artean.

Bagerak egiten duen lana beharrezkoa da eta elkartea sendotzen jarraitzeko bazkide berriak behar dira. Bazkide zaretenok lan honetan zuen ekarpena ere egin dezakezue. Nola? Hasteko, modu erraz batean, ekarri bazkide berri bat elkartera! Oraindik bagerakide ez diren lankideak, auzokideak, lagunak … animatu itzazue elkarteko bazkide egitera. Bakoitzak opari esklusibo bana jasoko duzue gainera: Bagerako katilu edo poltsa berria aukeran.

GUK, NORK BESTELA!

Jarraitu irakurtzen…


bagera.eus webgune berria

webgune berri, garaikide eta bizkorra Donostiako euskaltzaleentzat

Ongi etorri Bageraren Webgune berrira

Bagera Elkarteak 25 urte beteko ditu aurten eta bere 25. urteurrenaren atarian, dituen eremuetan birsortzeko eta berrasmatzeko beharra sentitzen dugu. Izatetik, egitera pasa nahi dugu. Hori dela eta, aurten, aldaketa prozesua martxan jarri dugu; elkartearen oinarriak sendotu, freskatu eta egungo errealitatera egokituz.

Jarraitu irakurtzen…


Zipitria Irastortza, Elbira

Elbira Zipitria Irastortza

Emakume gutxi ekarri ohi ditugu orri honetara; ez gogo faltan, gero. Oraingo honetan, ordea, euskal emakume askoren ordezkaria dakarkigu: Elbira Zipitria andereñoa.

Zumaian jaio zen 1906ko maiatzaren 28an. Aita hargina zeukan eta etxean diru askorik ez, baina beka baten bidez Donostiara etorri eta lortu zuen irakasle ikasketak egitea. Bigarren Errepublika denboran sortu zuen lehen ikastola Donostian, Migel Muñoa zenaren arrastoari jarraituta, parte zaharreko Ikatz kalean (edo Juan Bilbao). Bi ardatz izan zituen bere lanean: euskara eta pedagogi berrikuntza. Hemen inork entzuterik ere ez zuenean, Piaget, Freinet, Makarenko, Montesori eta Europako beste pedagogi ikerleen teoriak ikasgelara eramaten saiatu zen.

Euskararen alorrean, urrats ikaragarria eman zuen: euskal aditza irakasteko erdal gramatikaren hitzak baztertu, eta lehendabizikoz hasi zen «nor-nori-nork», hitz horiekin, erabiltzen; ordu arte, sujeto, paciente, recipiente eta gisakoak erabili izan ziren.

Franko altxa zenean, Iparraldera joan behar izan zuen ihes, Sarara. Agudo asko itzuli zen, ordea; 1943-44 ikasturtean, ezkutuan eta Jose Migel Zumalabe zenaren semea ikasle bakarra zuela ekin zion ostera ikastolari. Ikaslibururik ez, eta ikasle bakoitzak bere koadernoa eramaten zuen; zenbakiak, lurrean egiten ziren txotxak erabilita. 1968an bere pedagogi bideari egundoko zartakoa eman zion Ministerio de Educación y Cienciak, ikasle bakoitzaren libro de escolaridad derrigortu zuenean. Ikasleak ezin gabe utzi, eta nolabait Francoren legepean jarri behar! Orduan erabaki zuten Orixe ikastola sortzea; arima eta gorputza Elbira izan zen, ia azken arnasa eman zuen arte. Hernaniko Urumea ikastola ere sortzen izugarri lagundu zuen. Guztira 50 urte egin zituen euskal irakaskuntzan.

Ez zen, gainera, haurrekin bakarrik aritu; helduekin ere bai. Gau-eskola zeukan antolatua, batez ere guraso euskaldunak alfabetatzeko. Aditza ikasi, euskal literatura irakurtzen hasi, eta halakoak egiten zuten ikasle haiek. Beste askoren artean, bertatik paseak ziren Markel Izagirre, Maria Anjeles Esnaola, Felitxu Eraso, Mañoli Aleman, Faustino Lasagabaster, Imanol Larrea, Manuel Mari Hernandez, eta beste asko.

Joxe Migel Barandiaranen miresle izan zen Elbira, eta harekin harreman estua izan zuen.

Jeltzale porrokatua, ez zuen Alderdi Egun eta Aberri Egun bakar batean hutsik egingo.

Ikasle, lankide, alderdikide, euskaltzale… eta beste askoren artean lagun asko izan zituen Elbirak. Horietako batek, Elixabete Maiztegi andreak emanak zizkigun azalpen hauek bilatzeko bidea, baita argazkia ere.

Orrialde bakarrean ez dago leku aski Elbira Zipitriak egindako guzti-guztiak adierazteko. Lana ikaragarri eginda joan zen mundu honetatik, 1982ko abenduaren 26an, hirurogeita hamasei urte zituela.


Alberdi Lizarreta, Alejandro

Alejandro Alberdi Lizarreta

Musikari zaletasunez, irakasle lanbidez: horixe izan zen Alejandro Alberdi igeldoarra; 1897ko otsailaren 24an jaio zen. Umetatik sortu zitzaion organoa jotzeko grina: zazpi urte zituela jo zuen Igeldon lehenengo aldiz, eta 10 urterekin bertako organista zen. Aita ere organista behar zuen, baina batez ere Plazaetxeko Jose Mari Iraolak erakutsi zion, hura Errenteriako bandako zuzendari baitzen. Beraz, 1907an hasi eta 1971ra arte izan zen Igeldoko organista Alejandro Alberdi! Pena bakarra eraman omen zuen mundu honetatik: Igeldon benetako organoa ez izana…

Bere ogibidea irakasletzan izan zuen. Lasarten, Hernanin, Antiguako auzoan eta Atotxan aritu izan zen. Saltsa guztietako gizona izan behar zuen, dena dela. Organista eta irakasle izateaz gain, Igeldoko txistularia zen eta bertako erlojua zaintzen zuen; azken garaian, urtean hamar duro ematen omen zioten lan horren truke.

Orkolagaren (Padre Borrascas) laguntzaile izan zen baita ere, Igeldoko meteorologia zentroan; han ezagutu omen zituen, bisita egitera joanak, erregina Maria Kristina eta Alfontso XII.a.

Euskaltzale eta abertzale ezaguna zen Alberdi (bere emazte Bittori Arrillaga ere bai), eta arazoak izan zituen gerra piztu zenean. Frankistek Igeldo hartu zutenean, atxilotu egin zituzten bera, parrokoa eta guarda; organista eta maisua bi pertsona zirela uste izan zuten, eta horregatik libratu omen zuten. Dena dela, 14 hilabetez zigortuta eduki zuten etxetik atera gabe. Obserbatoriotik ere bota nahi izan zuten, eta Karlos Santamariaren laguntzaz itzuli zen Orkolagari laguntzera. Azkenean, Donostiara joan zen ihes, tropak bere etxetik alde egin arte.

Idazkari lanetan ere aritu izan zen urtean. Alde batetik, Igeldoko baserritarren sindikatu edo kooperatibako diru kontuak eramaten zituen; bestetik, Igeldon inork paper ofizialik behar bazuen, Alberdirengana jotzen zuen. Hortik zetorkion nonbait Don Alejandro izena, ez aberatsa izatetik.

Donostiako Udalak 1967ko azaroaren 30ean zilarrezko domina eman zion, eta Igeldoko herriak berriz 1971ko apirilaren 18an omenaldi ederra egin zion.

Igeldon bertan hil zen 1982ko irailaren 27an, laurogeita bost urte zituela. Zordun gelditzen naiz Alex Aisa, Bagerakide lagunarekin, bere aitona Alejandro Alberdiren berri eman izanagatik.


Aita Donostia

Jose Gonzalo Zulaika Arregi

Euskal musikagilerik handienetakoa izan zen Aita Donostia, edo lan batzuetan izenpetu ohi zuen bezala, «Udalaitz».

Donostian sortu zen 1886ko urtarrilaren 10ean, eta hamar urte bete gabe zituela Lekarotzeko kaputxinoen ikastetxean sartu zen. Ikasketak bertan bukatu eta 1908ko abenduaren 19an apaiztu zen Iruñean. Berehala, nagusiek baimen berezia eman zioten musika lantzeko, eta handik aurrera ez zuen bere bizitza osoan beste lanik egingo, Lekarotzeko ikastetxean eskola apur batzuk emateaz gain: musika ikertu, sortu eta zabaldu.

Gaztetan, Baztango eta Sarako herri doinuak bildu zituen (Ikazkina mendian, Euskal Eresiak, Gure herria, Trois Chants Basques eta Seaska-Euzko-Abestiak bildumak). 1909-1915 urteetan Besalu eta Siloseko abadetxeetan egon zen musika gregoriarra ikasten, eta Parisen eta Bartzelonan musika ikasketak sakontzen. Pianorako obra asko idatzi zituen urte haietan: Preludios vascos, Ocho melodías vascas, eta abar.

Hurrengo urtean, 1916an alegia, Joaquin Larregla musikagile nafarrak Aita Donostiaren Preludios vascos, Oñazez, Aitonaren ele-zaharrak, Seaska aldean eresiz eta Bordako atalarrian obrak estreinatu zituen Madrilen; arrakasta izugarria izan zen.

1917an orkestra filarmonikoak Urruti-jaya, Irulea eta Aur-dantza ezagutarazi zituen Sociedad Nacional de Música elkartean.

Henry Ghéon poeta frantsesak bere poemei musika jartzeko eskatu zion Aita Donostiari, eta arrakasta handiz estreinatu ziren Parisen 1921, 1926 eta 1936an.

Euskal musikari buruz hitzaldi mordoska emateaz gain, euskaraz nahiz erdaraz, munduan barrena ere ibili zen biltzar eta bileretan gure musikaren berri emanez. Bildumarik handienak Música de tecla en el Pais vasco, siglo XVIII, Musica y Musicos en el Pais Vasco eta, batez ere, Euskel Eres-Sorta (Cancionero Vasco) obrak dira.

Aita Donostia euskaltzaina izan zen, San Fernandoko Artederretako Akademiako kide, Frantziako Musikologia Elkartekoa, Hispanic Society of America elkartekoa eta Instituto Español de Musicologíakoa.

Donostian hil zen 1956ko abuztuaren 30ean, hirurogeita hamar urte zituelarik.

Aita Donostiari

Michel Labegueriek Herria aldizkarian bertso hau eskaini zion Aita Donostiari hil ondoren:

Gogoa trixte, bihotza ilhun,

hasten da bertsolaria,

doluzko lanho batez estali

delakotz Eskual-Herria.

Lekaroztikan hegaldaturik

ethorri zauku berria,

mundu huntarik bertzerat dela

sartu Aita Donostia.


Soroa Lasa, Marcelino

Marcelino Soroa Lasa

Gure idazle zaharretan donostiarrena Soroa dela esan daiteke, gezurrik esan gabe. Puyuelo kalean sortua (gaurko Fermin Calbeton), bera izan omen zen koxkero izena asmatu zuena lehenengoz. Jakina denez, koxkeroak San Bizenteko parrokiako donostiarrak ziren; joxemaritarrak, berriz, Santa Mariakoak.

Soroak zuzenbide ikasketak egin zituen Valladoliden, baina abokatu lana ez beste edozer egin zuen. Gimnasia irakasle izan zen urtetan: La Infantil del Gimnasio taldea sortu zuen, eta talde horrekin ariko zen bere antzerki lanak jokatzen gerora. Zirkoa ere ibili zuen han-hemenka; behin Garibai kaleko zirko zaharrean suzko akrobazia egiten ari zela larriki erre zituen beso-zangoak.

Soroa izan zen, baita ere, gaurko euskaltegien aitzindari: egunkarietan iragarkiak argitararazten zituen bere burua euskarazko lezioak diru truke eskainiz.

Baina deusen aurretik, Marcelino Soroa euskal antzerkiaren aita izan zela esan behar dugu. Amadeo de Saboya-ren aurkako poema bat idatzi zuela eta, Ziburura ihes egin behar izan zuen. Han zegoela, El Trueno izeneko biltokian beste lagun batzuekin batera antzerkia jokatzen hasi zen. Orduan idatzi eta jokatu zuen lehenengo aldiz Iriyarena obra 1876an, gaztelerazko lana baina euskarazko kantuak zituena. Jokatzaileen artean mutikoskor bat ere ba omen zegoen: Toribio Altzaga. Jendeak eskuak puskatzeraino txalotu zituela ikusita, euskaraz hutsez hasi zen bere teatro lanak idazten eta jokatzen, ostera Donostiara etorrita, Lasala plazatxoan zegoen La Fraternal elkartean lehendabizi, eta Antzoki Zaharrean gero: Anton Caicu (1880), Gabon (1880), Au ostatuba! (1884), Alcate berriya (1884), Beti oquer (1885), Aizeac ecarri eta aizeac eraman (1885), Urrutico inchaurrac (1886) Barrenean arra (1886), Gorgonioren estuasunac (1888), Ezer ez eta festa (1889), Abec istillubac! (1894).

Artikuluak ere asko idatzi zituen, eta horien bilduma ere argitaratu zuen Azac eta naste izeneko bi liburukietan (1895). Ortografia zaharraren aldekoa izan zen, eta grina gaiztoz mintzatzen zen euskara «k-kaz bete» nahi zutenen aurka. Umorezko lanetan maiz erabili izan zuen Omar Celin Oasor ezizena; bistan denez, bere benetako izenaren letrak aldatuta, halako izen mairua edo osatzeko.

Itzultzailea ere izan zen Soroa; 1885ean José Colá y Goiti-ren  La emigración vasco-navarra liburua euskaratu zuen Euskal-naparren joaera edo emigracioa izenaz.

Gaitzak jota hil zen Donostian 1902ko uztailaren 20an.


Etxekalte

Jose Juan Santesteban

Hernaniko donostiarra zela esan dezakegu. Hernanin jaio eta bertan hil zen, zahartu eta mixerikordiara bilduta. Baina bizitza oso-osorik Donostian egin zuen.

Benetako izena nola ote zuen inork ez zekien. Etxekalte, berriz, nondik zetorkion bai: gurasoak hilda baserria herentzian jaso zuten berak eta bere arrebak. Elkarrrekin konpontzen ez, nonbait, eta ezbaian gehiegi nekatu gabe, jota su eman omen zion baserriari. Horra, etxekalte!

Ikasigabe eta arlote samarra, beti ibiliko zen kale erdiko putzutan plisti-plasta, inoiz ez espaloietan. Aldameneko argazkia, zuri-beltzekoa da, damurik; bestela, hortxe ikusiko genituen Etxekalteren bi galtzerdiak: bata zuria bazen, bestea urdina edo gorria. Behin ere ez kolore berekoak.

Ohitura horren jatorria halaxe azaltzen omen zuen berak. Goseak zegoela, behin sagar lapurretara sartu omen zen Hernaniko sagasti batera. Tripa ondo berdinduta ihesi zihoanean, etxeko zakurra atzetik segika atera omen zitzaion, eta izterrean sekulako hozka egin. Harrez geroztik hartu omen zuen galtzerdien ohitura: kolore banatakoak izanda, zakurrak bi pertsona direla uste omen du, eta ez omen da ausartzen baten aurka, bitartean besteak eraso egingo ote dion.

Bertsolaria zen Etxekalte, baina ez nolanahikoa: neurri, oin, errima eta molde librekoa. Zazpi puntukoa edo zortzikoa izan, berdin luzatuko zuen bertsoa Etxekaltek berak nahi adina.

Berarekin gizartearen gora-beherez izandako elkarrizketa bat hala kontatzen du Eugenio Gabilondo Calei-Calek :

— Ni pozik nago nerean; baina oraintxe aberatsik aberatsena nintzake zuk bi errialekoa eman ezkero.

— Lo niok, esan zuen bere kolkorako Gabilondok. Eta munduan aberatsak bezala pobreak ere behar direla azaltzen saiatu ondoren, Etxekalteren erantzuna:

— Bai, jauna, konforme nago, bañan beti guk izan biar al degu?

Mikelete, zeladore eta udaltzain guztien etsai porrokatua izan zen Etxekalte. Zenbat bider ez ote zuten herritik kanpora eramango, sekulako mehatxuak egin eta gero! Haizea baino azkarrago, hantxe zen Etxekalte berriz sagardotegiren batean bertsotan.

Begibakarra zen Etxekalte; Billabonan behin harrikada batez galdu omen zuen begia. Hala ere, kasta gogorrekoa izan zen. Behin plumoniak jota ohean sukarrak kiskaltzen zegoela, jaiki, kalera atera eta sekulako tragoa egin omen zuen iturritik. Negu gorrian!

Nortasun agiriarekin bukatu ziren betirako Etxekalte bezalako kaletar buhame zoragarriak.



Top